Trong bối cảnh đó, cùng với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, Quân đội nhân dân nói chung và Bộ đội Biên phòng (BĐBP) nói riêng đã và đang khẳng định vai trò nòng cốt, xung kích trong ứng phó sự cố, thiên tai và tìm kiếm cứu nạn. Với tinh thần "Vì nhân dân quên mình", cán bộ, chiến sĩ BĐBP không chỉ là "lá chắn thép" bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ, an ninh biên giới quốc gia mà còn luôn là điểm tựa vững chắc của nhân dân trước thiên tai, bão lũ.
Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu và thiên tai. Trung bình mỗi năm, nước ta phải hứng chịu trực tiếp từ 12 đến 14 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, kèm theo các đợt mưa lớn kéo dài, gây lũ lụt trên diện rộng, sạt lở đất; cùng với đó là nạn hạn hán, xâm nhập mặn diễn biến rất khó lường.
Năm 2025 được ghi nhận có nhiều hiện tượng thời tiết bất thường; tính đến cuối tháng 11/2025, đã có 15 cơn bão và 06 áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông, trở thành năm có số lượng bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động nhiều nhất kể từ khi có số liệu quan trắc (năm 1961), gây ra những thiệt hại nghiêm trọng trên cả nước. Mưa lớn cực đoan, lũ vượt lịch sử đã xảy ra trên 21 tuyến sông khu vực Bắc Bộ và Trung Bộ; ngập lụt rất nghiêm trọng tại các đô thị, vùng trũng thấp; triều cường vượt lịch sử tại hạ lưu sông Tiền, sông Hậu.
Riêng trong năm 2024, trên hai tuyến biên giới đã xảy ra 1.354 vụ thiên tai, tai nạn, sự cố và hỏa hoạn, ảnh hưởng đến 3.083 người và 739 phương tiện. Hậu quả đã làm chết, mất tích 597 người; bị thương 293 người; chìm 470 phương tiện; sạt lở 123.254 m3 đất đá gây ách tắc giao thông; ngập úng hư hỏng hàng nghìn ha lúa, hoa màu của dân.
Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Vinh xuân, Bộ đội Biên phòng thành phố Huế giúp nhân dân khắc phục thiên tai
Nhận thức rõ những tác động tiêu cực của thiên tai, Đảng và Nhà nước ta luôn coi công tác phòng, chống thiên tai là nhiệm vụ chiến lược, thường xuyên của cả hệ thống chính trị. Nghị quyết số 689-NQ/QUTW, ngày 10/10/2014 của Quân ủy Trung ương về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, thảm họa, cứu hộ - cứu nạn đến năm 2020 và những năm tiếp theo là một trong những văn bản chỉ đạo quan trọng, đã được các cấp, các ngành và lực lượng vũ trang nghiêm túc triển khai thực hiện.
Sau 10 năm thực hiện Nghị quyết số 689, có thể thấy, Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng đã có nhiều chủ trương, giải pháp quan trọng nhằm phát huy tối đa vai trò nòng cốt của lực lượng vũ trang trong phòng, chống thiên tai. Cùng với đó, phương châm chỉ đạo xuyên suốt của Đảng, Nhà nước và Quân đội là "Chủ động phòng tránh, ứng phó kịp thời, khắc phục khẩn trương và có hiệu quả, trong đó lấy phòng tránh là chính" đã được quán triệt và thực hiện nghiêm túc, trở thành kim chỉ nam cho mọi hoạt động.
Theo quy định tại Điều 17, Luật Biên phòng Việt Nam, một trong những nhiệm vụ quan trọng của BĐBP là "Tham gia phòng, chống, ứng phó, khắc phục sự cố, thiên tai, thảm họa, biến đổi khí hậu, dịch bệnh; tìm kiếm, cứu hộ, cứu nạn ở khu vực biên giới."
Có thể nói, với địa bàn hoạt động rộng lớn, phức tạp ở khu vực biên giới đất liền và vùng biển, đảo, BĐBP đóng vai trò hết sức quan trọng trong công tác phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai. BĐBP không chỉ nắm chắc địa bàn, am hiểu phong tục tập quán của đồng bào các dân tộc, mà còn có mạng lưới cơ sở vững chắc, là cầu nối giữa chính quyền địa phương với nhân dân.
Ngay từ đầu năm, trước những dự báo về diễn biến bất thường của thời tiết, Bộ Tư lệnh BĐBP đã chủ động ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, hướng dẫn các đơn vị trực thuộc về công tác phòng chống thiên tai, cứu hộ, cứu nạn. Các văn bản này yêu cầu các đơn vị nắm chắc tình hình, xây dựng phương án chi tiết, chuẩn bị lực lượng, phương tiện sẵn sàng ứng phó, xử lý kịp thời mọi tình huống.
Đặc biệt, cấp ủy, chỉ huy các cấp trong BĐBP đã quán triệt và triển khai nghiêm túc Nghị quyết 689, cũng như các chỉ thị, mệnh lệnh của Thủ tướng Chính phủ, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng về công tác phòng thủ dân sự. Nhờ đó, toàn lực lượng luôn ở trong tình trạng sẵn sàng cao, không để bị động, bất ngờ trước mọi diễn biến của thiên tai. Các đồn, trạm Biên phòng cơ sở thường xuyên rà soát, cập nhật phương án ứng phó với từng loại hình thiên tai, bảo đảm tính cụ thể, sát với thực tế địa bàn.
Xây dựng lực lượng, phương án, kế hoạch: Đảm bảo “4 tại chỗ”
Một trong những bài học thành công trong công tác phòng, chống thiên tai của BĐBP là việc triển khai có hiệu quả phương châm "4 tại chỗ": chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, vật tư phương tiện tại chỗ và hậu cần tại chỗ. Trên cơ sở đó, các đơn vị đã chủ động xây dựng, rà soát và diễn tập các phương án ứng phó với từng loại hình thiên tai, phù hợp với đặc thù địa bàn.
Công tác chuẩn bị lực lượng, phương tiện được đặc biệt coi trọng. Hằng năm, BĐBP tổ chức tập huấn, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng phòng, chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn cho cán bộ, chiến sĩ. Các trang thiết bị, phương tiện như xuồng máy, áo phao, phao cứu sinh, máy phát điện, thiết bị thông tin liên lạc... được rà soát, bảo dưỡng thường xuyên, bảo đảm chất lượng tốt và sẵn sàng cơ động khi có lệnh.
Công tác tuyên truyền, huấn luyện, diễn tập
Công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho cán bộ, chiến sĩ và nhân dân khu vực biên giới được BĐBP triển khai rộng khắp dưới nhiều hình thức phong phú. Qua các buổi họp dân, phát tờ rơi, qua hệ thống truyền thanh, phương tiện thông tin đại chúng, cán bộ, chiến sĩ Biên phòng đã tích cực phổ biến kiến thức, kỹ năng phòng tránh, ứng phó thiên tai cho nhân dân, đặc biệt là các kỹ năng nhận biết dấu hiệu lũ quét, sạt lở đất, cách thức sơ tán an toàn.
Bên cạnh đó, các đơn vị BĐBP thường xuyên tổ chức luyện tập, diễn tập các phương án phòng, chống thiên tai, kết hợp với chính quyền địa phương và các lực lượng liên quan. Những cuộc diễn tập này không chỉ giúp nâng cao khả năng phối hợp hiệp đồng mà còn góp phần bồi dưỡng bản lĩnh, kỹ năng xử lý tình huống cho cán bộ, chiến sĩ, để họ thực sự là chỗ dựa vững chắc khi thiên tai ập đến.
Cứu hộ, cứu nạn trên biển
Với địa bàn quản lý vùng biển rộng lớn, BĐBP đã thực hiện xuất sắc nhiệm vụ cứu hộ, cứu nạn trên biển, bảo vệ an toàn tính mạng và tài sản của ngư dân.
Trong cơn bão số 3 (Yagi) năm 2024, BĐBP là một trong những lực lượng nòng cốt trên tuyến đầu chống bão. BĐBP các tỉnh, thành phố từ Quảng Ninh đến Phú Yên đã phối hợp chặt chẽ với địa phương, gia đình, chủ tàu, thông báo, hướng dẫn ngư dân về diễn biến, hướng đi của bão, kêu gọi tàu thuyền vào nơi tránh trú an toàn. Kết quả, các đơn vị đã hướng dẫn gần 10.500 tàu thuyền neo đậu, giúp dân chằng buộc lồng bè, hỗ trợ kéo nhiều phương tiện nhỏ, thuyền thúng lên bờ. Lực lượng BĐBP đã điều động 4.652 lượt cán bộ, chiến sĩ cùng hàng trăm phương tiện tham gia tìm kiếm người mất tích do bão tại Lý Sơn (tỉnh Quảng Ngãi).
Cứu hộ, cứu nạn ở khu vực miền núi
Ở khu vực biên giới đất liền, bão lũ, sạt lở đất, lũ quét là những mối đe dọa thường trực, nhất là ở các tỉnh miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ. Trước tình hình mưa lũ diễn biến phức tạp, BĐBP Lạng Sơn đã huy động trên 300 cán bộ, chiến sĩ kịp thời có mặt tại các khu vực hiểm yếu, khơi thông cống rãnh, nạo vét đất đá, dọn dẹp bùn, đất trôi sạt trên các tuyến đường giao thông, giúp nhân dân dọn dẹp nhà cửa ổn định cuộc sống. Đồn Biên phòng Tân Thanh đã phối hợp cùng huyện Văn Lãng di dời 12 hộ dân với 35 nhân khẩu ra khỏi khu vực nguy cơ sạt lở; Đồn Biên phòng Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị cử 50 cán bộ, chiến sĩ hỗ trợ nhân dân di chuyển tài sản, đào rãnh thoát nước...
Tại Nghệ An, mưa lũ bất ngờ đã cuốn trôi 10 ngôi nhà của đồng bào Mông tại bản Phá Mựt, 25 hộ khác phải di dời khẩn cấp. Lương thực và đồ dùng sinh hoạt của bà con gần như mất sạch. Không quản ngại hiểm nguy, cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Nhôn Mai đã cùng chính quyền xã hành quân bộ vào bản để cứu trợ. Con đường rừng dài 8 km, họ phải mất gần 8 giờ đi bộ, băng qua những ngọn đồi, khúc sông, bùn lầy, gùi gạo, mì tôm, lương khô và thuốc men tiếp tế cho bà con. Hình ảnh những người lính "quân hàm xanh" cõng gạo, vác thuốc vào vùng lũ, cùng bà con sửa sang nhà cửa, dọn dẹp bùn đất đã thực sự trở thành biểu tượng đẹp về tình quân dân.
Cứu trợ và giúp dân khắc phục hậu quả thiên tai
Không chỉ dừng lại ở công tác cứu hộ, cứu nạn trong thiên tai, BĐBP còn tích cực tham gia cứu trợ và giúp nhân dân khắc phục hậu quả, ổn định cuộc sống sau thiên tai. Từ ngày 7/12/2025 đến 8/1/2026, các đơn vị BĐBP đã thành lập 25 tổ thợ xây, thợ mộc, huy động 239 lượt cán bộ, chiến sĩ giúp nhân dân sửa chữa, xây dựng lại nhà ở.
Sau những đợt mưa lũ, cán bộ, chiến sĩ các đồn Biên phòng đã khẩn trương giúp dân gặt lúa, thu hoạch hoa màu, củng cố nhà cửa, dọn dẹp vệ sinh môi trường, phun thuốc khử trùng phòng chống dịch bệnh; đồng thời vận chuyển nhu yếu phẩm cấp phát giúp nhân dân ở các khu vực bị chia cắt, cô lập. Tấm lòng nhân ái, sự sẻ chia của những người lính Biên phòng đã phần nào xoa dịu những mất mát, đau thương do thiên tai gây ra, giúp bà con nơi biên giới sớm vượt qua khó khăn, ổn định cuộc sống.
Kết quả đáng ghi nhận: Những con số ấn tượng
Có thể thấy, trong những năm qua, với tinh thần chủ động, tích cực, BĐBP đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ phòng, chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn ở khu vực biên giới. Qua thống kê chưa đầy đủ, trong tổng số các vụ thiên tai, tai nạn, sự cố xảy ra trên địa bàn biên giới, BĐBP đã tham gia xử lý hầu hết các vụ việc với tỷ lệ thành công cao, góp phần quan trọng giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản cho nhân dân.
Trong thời gian qua, toàn lực lượng BĐBP đã phối hợp với các địa phương tổ chức di dời hàng chục nghìn hộ dân ra khỏi vùng nguy hiểm; cứu hộ, cứu nạn hàng nghìn người bị nạn trên biển và trong lũ lụt; hỗ trợ nhân dân khắc phục hậu quả thiên tai với hàng vạn lượt cán bộ, chiến sĩ và hàng nghìn phương tiện các loại. Những kết quả đó đã góp phần củng cố niềm tin của nhân dân với Đảng, Nhà nước và Quân đội, tô thắm thêm phẩm chất cao đẹp của "Bộ đội Cụ Hồ" thời kỳ mới.
Bài học kinh nghiệm quý báu
Từ thực tiễn công tác phòng, chống thiên tai của BĐBP thời gian qua, có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm sau:
Thứ nhất, cần quán triệt sâu sắc và thực hiện nghiêm túc các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, đặc biệt là Nghị quyết 689 của Quân ủy Trung ương, coi công tác phòng, chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn là "nhiệm vụ chiến đấu trong thời bình".
Thứ hai, phải chủ động nắm chắc tình hình, dự báo sớm, chính xác; xây dựng kế hoạch, phương án sát thực tiễn, phù hợp với đặc điểm địa bàn, đối tượng, bảo đảm "4 tại chỗ" hiệu quả.
Thứ ba, cần tăng cường công tác phối hợp, hiệp đồng chặt chẽ giữa BĐBP với các lực lượng vũ trang, các bộ, ngành, địa phương và nhân dân; phát huy vai trò của cấp ủy, chính quyền và các tổ chức chính trị - xã hội các cấp.
Thứ tư, coi trọng công tác tuyên truyền, huấn luyện, tập huấn, nâng cao nhận thức, trách nhiệm và kỹ năng cho cán bộ, chiến sĩ và nhân dân về công tác phòng, chống thiên tai.
Thứ năm, luôn quan tâm đầu tư, hiện đại hóa phương tiện, trang thiết bị; xây dựng cơ sở vật chất, hạ tầng phục vụ công tác phòng, chống thiên tai một cách đồng bộ.
Một số nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm thời gian tới
Dự báo trong thời gian tới, thiên tai sẽ tiếp tục diễn biến phức tạp, khó lường, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác phòng, chống thiên tai của BĐBP. Để tiếp tục phát huy vai trò "điểm tựa lòng dân", BĐBP cần tập trung thực hiện tốt một số nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm:
Tiếp tục quán triệt sâu sắc và triển khai có hiệu quả các nghị quyết, chỉ thị, kế hoạch của cấp trên về công tác phòng, chống thiên tai; xác định đây là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thường xuyên của toàn lực lượng.
Chủ động rà soát, điều chỉnh, bổ sung các phương án, kế hoạch phòng, chống thiên tai, ứng phó sự cố và tìm kiếm cứu nạn, bảo đảm tính khả thi, hiệu quả, sát với tình hình thực tế.
Tăng cường công tác phối hợp, hiệp đồng giữa các lực lượng, nhất là trong thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm cứu nạn, ứng phó sự cố thiên tai; phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn dân.
Đẩy mạnh công tác huấn luyện, diễn tập, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng phòng, chống thiên tai, cứu hộ, cứu nạn cho cán bộ, chiến sĩ, lực lượng dân quân tự vệ, dự bị động viên và nhân dân ở khu vực biên giới.
Quan tâm đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, trang bị phương tiện, thiết bị chuyên dùng cho công tác phòng, chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ tiên tiến.
Có thể khẳng định rằng, trong những năm qua, Bộ đội Biên phòng Việt Nam đã thực sự là điểm tựa vững chắc của nhân dân trong phòng, chống thiên tai. Hình ảnh những người lính "quân hàm xanh" dũng cảm, kiên cường, ngày đêm bám trụ, bất chấp hiểm nguy, sẵn sàng hy sinh để cứu giúp nhân dân đã trở nên vô cùng cao đẹp trong lòng đồng bào các dân tộc nơi biên cương, hải đảo.
Những chiến công, thành tích của BĐBP trong công tác phòng, chống thiên tai không chỉ góp phần quan trọng bảo vệ an toàn tính mạng, tài sản của nhân dân, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra mà còn củng cố vững chắc niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và Quân đội, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc, góp phần bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ, an ninh biên giới quốc gia. Phát huy truyền thống vẻ vang của Quân đội nhân dân Việt Nam “Vì nhân dân quên mình”, cán bộ, chiến sĩ BĐBP sẽ tiếp tục nỗ lực phấn đấu, rèn luyện, nâng cao bản lĩnh chính trị, trình độ, khả năng sẵn sàng chiến đấu, hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao, xứng đáng với niềm tin yêu của Đảng, Nhà nước và nhân dân, luôn là "lá chắn thép" bảo vệ vững chắc Tổ quốc và là điểm tựa lòng dân trong mọi hoàn cảnh.